Kiểm tra phần mềm chạy ngầm trên máy tính

Phân tích hiệu suất hệ thống và phát hiện các chương trình chạy ngầm ảnh hưởng đến tốc độ máy tính của bạn

Hướng dẫn toàn diện: Kiểm tra phần mềm chạy ngầm trên máy tính

Phần mềm chạy ngầm (background software) là những chương trình hoạt động âm thầm trên hệ thống của bạn mà không hiển thị cửa sổ giao diện người dùng. Mặc dù một số phần mềm này là cần thiết cho hệ điều hành và các ứng dụng chính, nhưng nhiều chương trình khác có thể gây hại cho hiệu suất máy tính, tiêu tốn tài nguyên hệ thống và thậm chí đe dọa bảo mật của bạn.

Tại sao cần kiểm tra phần mềm chạy ngầm?

• Tối ưu hóa hiệu suất: Các chương trình chạy ngầm không cần thiết có thể chiếm dụng CPU, RAM và băng thông mạng, làm chậm hệ thống của bạn.
• Bảo mật hệ thống: Một số phần mềm độc hại như keylogger, spyware hoặc phần mềm đào tiền điện tử (cryptojacking) thường hoạt động ngầm để tránh bị phát hiện.
• Tiết kiệm pin: Đối với laptop, các tiến trình ngầm không cần thiết sẽ làm giảm thời lượng pin.
• Quản lý tài nguyên: Hiểu rõ những gì đang chạy trên máy tính giúp bạn quản lý tài nguyên hệ thống hiệu quả hơn.

Cách kiểm tra phần mềm chạy ngầm trên các hệ điều hành

1. Trên Windows

1. Task Manager (Trình quản lý tác vụ):
   • Nhấn Ctrl + Shift + Esc hoặc Ctrl + Alt + Del và chọn Task Manager.
   • Trong tab “Processes” (Tiến trình), bạn sẽ thấy tất cả các chương trình đang chạy, bao gồm cả những chương trình ngầm.
   • Sắp xếp theo cột “CPU”, “Memory” hoặc “Disk” để xem chương trình nào đang sử dụng nhiều tài nguyên nhất.
   • Tab “Startup” (Khởi động) cho bạn biết những chương trình nào sẽ chạy ngầm khi khởi động máy.
2. Resource Monitor (Trình giám sát tài nguyên):
   • Mở Task Manager, chọn tab “Performance” (Hiệu suất) và nhấp vào “Open Resource Monitor” ở dưới cùng.
   • Tab “CPU”, “Memory”, “Disk” và “Network” cung cấp thông tin chi tiết về các tiến trình đang sử dụng tài nguyên.
3. Command Prompt (Dòng lệnh):
   • Mở Command Prompt với quyền admin và chạy lệnh tasklist để xem tất cả các tiến trình đang chạy.
   • Sử dụng wmic process get description, executablepath để xem đường dẫn của các tiến trình.

2. Trên macOS

1. Activity Monitor (Trình giám sát hoạt động):
   • Mở từ Applications > Utilities > Activity Monitor.
   • Tab “CPU” hiển thị các tiến trình đang sử dụng bộ xử lý.
   • Tab “Memory” cho thấy các chương trình đang chiếm dụng RAM.
   • Tab “Energy” giúp xác định các ứng dụng tiêu tốn nhiều năng lượng (quan trọng cho laptop).
2. Terminal (Terminal):
   • Mở Terminal và chạy lệnh top để xem các tiến trình đang chạy.
   • Sử dụng ps aux để liệt kê tất cả các tiến trình với thông tin chi tiết.

3. Trên Linux

1. System Monitor (Trình giám sát hệ thống):
   • Tương tự như Task Manager trên Windows, cung cấp giao diện đồ họa để xem các tiến trình.
2. Terminal Commands (Lệnh terminal):
   • top hoặc htop (cài đặt bằng sudo apt install htop) để xem các tiến trình theo thời gian thực.
   • ps aux để liệt kê tất cả các tiến trình.
   • pstree để xem các tiến trình dưới dạng cây phân cấp.
   • lsof để xem các file mà các tiến trình đang mở.

Phân biệt phần mềm ngầm hợp pháp và độc hại

Không phải tất cả phần mềm chạy ngầm đều có hại. Dưới đây là cách phân biệt:

Loại phần mềm ngầm	Đặc điểm	Mức độ nguy hiểm	Ví dụ
Phần mềm hệ thống	Cần thiết cho hệ điều hành hoạt động	An toàn	svchost.exe, explorer.exe, mds_stores
Dịch vụ nền tảng	Hỗ trợ các ứng dụng chính như cập nhật, đồng bộ hóa	Thấp	Google Update, OneDrive, iCloud
Phần mềm rác (Bloatware)	Được cài đặt sẵn bởi nhà sản xuất, ít khi sử dụng	Trung bình	McAfee Trial, WildTangent Games, các công cụ của nhà sản xuất
Phần mềm độc hại	Chạy ngầm để đánh cắp dữ liệu hoặc sử dụng tài nguyên	Cao	Trojan, Spyware, Keylogger, Cryptominer

Dấu hiệu máy tính bị phần mềm độc hại chạy ngầm

• Hiệu suất chậm bất thường: Máy tính đột ngột chậm đi mà không có lý do rõ ràng, ngay cả khi không chạy ứng dụng nặng.
• Quạt tản nhiệt hoạt động liên tục: CPU hoặc GPU bị sử dụng quá mức bởi các tiến trình ngầm.
• Pin laptop cạn nhanh: Các tiến trình ngầm tiêu tốn nhiều năng lượng hơn bình thường.
• Băng thông mạng cao bất thường: Máy tính gửi/nhận dữ liệu nhiều ngay cả khi không sử dụng mạng.
• Các chương trình lạ xuất hiện: Các ứng dụng không quen thuộc xuất hiện trong danh sách tiến trình.
• Cửa sổ pop-up bất ngờ: Các quảng cáo hoặc cảnh báo giả mạo xuất hiện.
• Thay đổi cài đặt hệ thống: Trang chủ trình duyệt, công cụ tìm kiếm mặc định hoặc cài đặt bảo mật bị thay đổi.

Cách xử lý phần mềm chạy ngầm không mong muốn

1. Xác định tiến trình đáng ngờ:
   • Sử dụng các công cụ như Task Manager, Activity Monitor hoặc lệnh terminal để xác định các tiến trình lạ.
   • Tìm kiếm tên tiến trình trên Google để xác định nó có hợp pháp hay không.
2. Kết thúc tiến trình:
   • Trong Task Manager/Activity Monitor, chọn tiến trình và nhấp “End Task” hoặc “Quit Process”.
   • Lưu ý: Không kết thúc các tiến trình hệ thống quan trọng trừ khi bạn chắc chắn về tác động của nó.
3. Gỡ cài đặt phần mềm không cần thiết:
   • Trên Windows: Settings > Apps > Apps & features.
   • Trên macOS: Kéo ứng dụng từ Applications vào Trash.
   • Sử dụng công cụ gỡ cài đặt chuyên dụng như Revo Uninstaller (Windows) hoặc AppCleaner (macOS) để loại bỏ hoàn toàn.
4. Quét phần mềm độc hại:
   • Sử dụng phần mềm diệt virus uy tín như Malwarebytes, Bitdefender hoặc Kaspersky để quét toàn bộ hệ thống.
   • Chạy quét offline (như Windows Defender Offline) để phát hiện các phần mềm độc hại khó tìm.
5. Kiểm tra các chương trình khởi động:
   • Trên Windows: Task Manager > tab Startup.
   • Trên macOS: System Preferences > Users & Groups > Login Items.
   • Vô hiệu hóa các chương trình khởi động không cần thiết để cải thiện thời gian khởi động và hiệu suất.
6. Cập nhật hệ điều hành và phần mềm:
   • Luôn cập nhật hệ điều hành, driver và phần mềm lên phiên bản mới nhất để vá các lỗ hổng bảo mật.
7. Sử dụng tài khoản người dùng tiêu chuẩn:
   • Tránh sử dụng tài khoản administrator cho các tác vụ hàng ngày để hạn chế quyền của phần mềm độc hại.

Công cụ chuyên dụng để kiểm tra phần mềm chạy ngầm

Công cụ	Hệ điều hành	Tính năng chính	Giá
Process Explorer	Windows	Phiên bản nâng cao của Task Manager, hiển thị thông tin chi tiết về tiến trình	Miễn phí
Autoruns	Windows	Hiển thị tất cả các chương trình tự động chạy khi khởi động hệ thống	Miễn phí
GlassWire	Windows, macOS, Android	Theo dõi sử dụng mạng theo thời gian thực, phát hiện các kết nối đáng ngờ	Miễn phí và trả phí
Little Snitch	macOS	Giám sát và kiểm soát các kết nối mạng đến/đi	Trả phí
NetBalancer	Windows	Quản lý và giới hạn băng thông cho từng ứng dụng	Miễn phí và trả phí
Wireshark	Windows, macOS, Linux	Phân tích giao thức mạng chi tiết, phát hiện hoạt động mạng đáng ngờ	Miễn phí

Phòng ngừa phần mềm độc hại chạy ngầm

• Cài đặt phần mềm từ nguồn đáng tin cậy: Chỉ tải và cài đặt phần mềm từ các trang web chính thức hoặc cửa hàng ứng dụng (Microsoft Store, App Store).
• Đọc kỹ khi cài đặt phần mềm: Chú ý đến các tùy chọn cài đặt phần mềm đi kèm (thường được chọn sẵn) trong quá trình cài đặt.
• Sử dụng phần mềm diệt virus: Cài đặt và cập nhật thường xuyên phần mềm diệt virus từ các nhà cung cấp uy tín.
• Bật tường lửa: Tường lửa hệ thống hoặc phần mềm tường lửa bên thứ ba có thể chặn các kết nối đáng ngờ.
• Thận trọng với email và liên kết: Không mở file đính kèm hoặc nhấp vào liên kết từ các email không rõ nguồn gốc.
• Sao lưu dữ liệu thường xuyên: Sao lưu dữ liệu quan trọng để phục hồi trong trường hợp bị nhiễm phần mềm độc hại.
• Giám sát hoạt động hệ thống: Thường xuyên kiểm tra Task Manager hoặc Activity Monitor để phát hiện sớm các hoạt động bất thường.

Phân tích sâu: Phần mềm đào tiền điện tử (Cryptojacking)

Phần mềm đào tiền điện tử (cryptojacking) là một dạng phần mềm độc hại ngày càng phổ biến, sử dụng tài nguyên máy tính của nạn nhân để đào tiền điện tử (thường là Monero) mà không được phép. Dưới đây là những điều bạn cần biết:

Dấu hiệu nhiễm phần mềm đào tiền điện tử:

• Sử dụng CPU/GPU tăng đột biến lên 80-100% mà không có ứng dụng nặng nào đang chạy.
• Máy tính nóng bất thường và quạt tản nhiệt hoạt động liên tục.
• Hiệu suất hệ thống giảm đáng kể, đặc biệt khi thực hiện các tác vụ đơn giản.
• Tăng chi phí điện năng (đối với máy tính để bàn chạy liên tục).

Cách phát hiện và loại bỏ:

1. Mở Task Manager và sắp xếp theo cột CPU. Tìm kiếm các tiến trình lạ sử dụng nhiều CPU.
2. Sử dụng công cụ như Process Explorer để xem thông tin chi tiết về tiến trình (đường dẫn, công ty phát hành).
3. Quét hệ thống bằng phần mềm diệt virus chuyên dụng như Malwarebytes hoặc HitmanPro.
4. Kiểm tra các tiện ích mở rộng trình duyệt, vì một số phần mềm đào tiền điện tử chạy thông qua trình duyệt.
5. Cập nhật hệ điều hành và trình duyệt lên phiên bản mới nhất để vá các lỗ hổng bảo mật.

Phòng ngừa cryptojacking:

• Cài đặt tiện ích chặn cryptojacking cho trình duyệt như MinerBlock.
• Sử dụng phần mềm chặn quảng cáo như uBlock Origin, vì nhiều mã đào tiền điện tử được chèn trong quảng cáo web.
• Vô hiệu hóa JavaScript trên các trang web không đáng tin cậy.
• Giám sát hoạt động mạng bằng các công cụ như GlassWire để phát hiện các kết nối đáng ngờ.

Nguồn thông tin uy tín về bảo mật máy tính

https://www.cisa.gov/

Cơ quan An ninh Cơ sở hạ tầng và An ninh mạng Hoa Kỳ (CISA) cung cấp hướng dẫn và cảnh báo về các mối đe dọa bảo mật mới nhất.

https://us-cert.cisa.gov/

Đội ứng phó khẩn cấp máy tính Hoa Kỳ (US-CERT) cung cấp thông tin về các lỗ hổng bảo mật và cách khắc phục.

https://www.nist.gov/

Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Hoa Kỳ (NIST) cung cấp các hướng dẫn và tiêu chuẩn về an ninh mạng.

Kết luận

Kiểm tra và quản lý phần mềm chạy ngầm trên máy tính là một phần quan trọng trong việc duy trì hiệu suất hệ thống và bảo mật thông tin. Bằng cách thường xuyên giám sát các tiến trình đang chạy, sử dụng các công cụ phân tích hệ thống và áp dụng các biện pháp phòng ngừa, bạn có thể:

• Cải thiện đáng kể tốc độ và hiệu suất máy tính.
• Phát hiện sớm các phần mềm độc hại hoặc hoạt động đáng ngờ.
• Tiết kiệm tài nguyên hệ thống và kéo dài tuổi thọ phần cứng.
• Bảo vệ dữ liệu cá nhân và thông tin nhạy cảm.

Hãy dành thời gian để kiểm tra hệ thống của bạn định kỳ – ít nhất một lần mỗi tháng – để đảm bảo mọi thứ hoạt động trơn tru và an toàn. Nếu phát hiện bất kỳ hoạt động đáng ngờ nào, hãy hành động ngay lập tức bằng cách quét phần mềm độc hại, cập nhật hệ thống và tìm kiếm sự trợ giúp từ các chuyên gia nếu cần thiết.

Bảo mật máy tính không chỉ là trách nhiệm của các chuyên gia CNTT mà còn là trách nhiệm của mỗi người dùng. Với kiến thức và công cụ phù hợp, bạn hoàn toàn có thể tự bảo vệ mình khỏi các mối đe dọa từ phần mềm chạy ngầm.